An - Tĩnh Cổ Lục

Nếu được đặt trong mạch nguồn của lịch sử địa phương, ở Việt Nam cũng như ở nơi khác, nguồn lịch sử ấy đã tạo ra những kho báu, thì tác phẩm Le Vieux An-Tinh của Hippolite Le Breton cũng nằm trong số những công trình thuộc loại hiếm mà sau khi đã đọc nó trong sự tĩnh lặng của thư viện, nó vẫn xứng đáng được tra cứu tận nơi, giữa những danh lam thắng cảnh, những di tích và con người mà cuốn sách đã gợi ra và làm sống lại. Qua những trang viết bỗng nhiên thấy cần phải đọc, cụ thể đến nỗi làm người ta mòn mỏi chờ đợi, ngay cả trước đây mới chỉ đi lướt qua xứ này chứ không lưu tâm nhiều đến nó, một biểu hiện hân hoan xâm chiếm người đọc, giờ đây đã hiểu sâu sắc về nguồn gốc của các thung lũng và đầm phá, về vai trò của những dãy núi và các vách đá, về những miền đất cao được khai khẩn mà điện thờ này, đền thờ kia hay di tích ấy là minh chứng, những tấm bia và đền thờ được dựng lên đây đó bởi các quan thượng thư, các thi nhân, các thân hào, binh lính, tù binh, bởi tất cả những ai đã làm cho Nghệ An và Hà Tĩnh - “xứ An-Tịnh” - là một trong những vùng hấp dẫn và có tiếng nhất của Việt Nam từ nhiều thế kỷ qua.

Le Vieux An-Tinh là một tuyệt tác chuyên khảo lịch sử, được soạn trên cơ sở những hiểu biết mà tác giả, khi làm nhà giáo ở trường Quốc học Vinh từ năm 1924 đến năm 1928, đã tích lũy được từ những “lớp học-tham quan dã ngoại” thường xuyên được tổ chức cho học sinh của ông - những buổi học tham quan tìm hiểu dành cho học sinh trung học mà Hội Đô thành hiếu cổ rất quí. Le Breton đã nhận được sự ủng hộ của đội ngũ các học giả Việt Nam, những người mà tác giả đã bày tỏ lòng kính trọng, biết ơn trong Lời nói đầu. Ông say mê quan sát địa hình, mô tả các thung lũng và các dòng chảy, thu thập dữ liệu, thăm thú đền thờ và giải mã những tấm bia. Ông đã đi khắp nơi, thăm quan tất cả. Không những thế, ông còn lắng nghe những già làng đáng kính kể những truyền thuyết và sử thi để rồi đem chúng đối chiếu với các nguồn sử biên niên của triều đình và cổ sử Việt Nam...