Cá Nhân Trong Nước An Nam Xưa - Tổng luận Luật thời Lê

LỜI GIỚI THIỆU

của tác giả Nguyễn Mạnh Tường

[Trích]

Chúng ta cần xuất phát từ nguồn nào để phát hiện ra luật pháp thật sự của An Nam? Chúng ta cần tìm ở công trình lập pháp nào để gặp được thiên tài luật học An Nam? Thật ra, chúng ta cần hạ thấp yêu cầu. Không có một nền luật học đặc thù và thuần túy An Nam. Thiên tài luật học của An Nam chỉ là giấc mơ dịu ngọt mà người ta có thể ngây ngất chếnh choáng nhưng sớm muộn rồi cũng phải thức tỉnh. Tuy nhiên không nên hiểu rằng luật An Nam, dù ta có ngược về quá khứ xa xôi đến đâu, thì cũng chỉ là bản sao nhợt nhạt và mờ mịt hoàn toàn thiếu độc đáo, từ một nền lập pháp nước ngoài, nó không bao giờ hắt lại một hồi quang cực nhỏ của tâm hồn An Nam.

Chúng ta biết rằng trước khi soạn (sưu tầm) bộ luật Gia Long, triều Lê đã lo cho dân An Nam một bộ luật xứng đáng với nó. Cái ấy gọi là Luật Nhà Lê, mà ông Maître, giám đốc Viện Viễn Đông Bác Cổ đã phát hiện ra vào tháng 12 năm 1908 trong Thư viện của đế quốc ở Huế ông Raymond Deloustal đã dịch và công bố trong Kỉ yếu Trường Viễn Đông Bác Cổ (Bulletin de l'Ecole Française d'Extrême- Orient). Chắc chắn là - ông nói với chúng ta trong Lời giới thiệu ông viết cho bản dịch của M.H. Deloustat - bộ Luật này thấm đẫm tư tưởng Trung Hoa, nó đã tái tạo trung thành những của Luật của triều Đường, làm mẫu cho tất cả những tập sau, và đã được giữ hơn một mục. Nhưng đó là Luật Trung Hoa được sửa sang trong nhiều thế kỉ và hàng loạt những cách tân tiên tục trong những bộ phận... Dường như An Nam đời Lê sau khi đã thật sự giành được độc lập chính trị trước Triều đình phương Bắc, nhờ thiên tài của Lê Lợi, đã có một cố gắng rụt rè, nhưng thực chất và liên tục, nới lỏng những mối ràng buộc quá chặt của chư hầu về tinh thần trói nó với nền văn minh Trung Hoa. Từ đó dẫn đến Luật Nhà Lê là một tác phẩm độc đáo hơn nhiều, nếu ta muốn, mang đặc thù An Nam hơn Luật Nhà Nguyễn. Bởi vậy nghiên cứu việc xét xử dưới triều Lê không chỉ quan trọng thuần túy về mặt lịch sử: nó còn cho ta tri thức về tâm tính người An Nam mà không đâu trình bày chính xác hơn các định chế pháp luật.

Chính bộ luật này, mang đặc tính An Nam nhất so với tất cả những luật thừa kế nó ở An Nam, là cái mà chúng tôi nghiên cứu trong tác phẩm này. Bộ Luật Gia Long đã là đối tượng của nhiều nghiên cứu xuất sắc, trong đó trước hết phải nhắc đến nghiên cứu của Silvestre. Nhưng Luật Nhà Lê dường như đã bị các nhà luật học và sử học bỏ qua. Theo chỗ chúng tôi biết, nghiên cứu của chúng tôi là nghiên cứu đầu tiên về chủ đề này. Chúng tôi không tìm kiếm vinh dự gì ở đó. Chúng tôi chỉ muốn hi vọng rằng người ta nhìn nhận chúng tôi khoan dung hơn. Nên nhớ rằng đi dạo bên những khóm cây được chăm sóc cẩn thận thì dễ hơn nhiều mở lối băng qua nơi hoang vu nguy hiểm của một khu rừng nguyên sinh.

Ý định của chúng tôi là nghiên cứu luật pháp xưa của đời Lê từ một quan điểm thịnh hành trong toàn bộ tầm rộng của nó và cho phép hiểu nó một cách sâu sắc. Chúng tôi muốn nghiên cứu tình hình cá nhân trong nhà nước Cổ  An Nam theo những văn bản pháp luật và nhằm những mục đích khoa học.