Đạo Đức Trong Kinh Tế

“Bây giờ đã đến lúc tự hỏi là, trong bản hiến pháp tốt nhất, nên để phạm vi dành cho tự do cá nhân rộng đến mức độ nào…”

- Spinoza (1670)

“Vậy thì giới hạn đúng đắn cho chủ quyền của cá nhân đối với bản thân mình là cái gì? Quyền uy của xã hội bắt đầu từ chỗ nào? Đời sống con người phải dành bao nhiêu cho cá nhân và bao nhiêu cho xã hội?”

- John-Stuart Mill (1859)

Quyển sách này bàn về một dự phóng chính trị gọi là “chủ nghĩa tự do”. Bằng cụm từ này chúng tôi muốn nói đến dự phóng tổ chức xã hội được đề xuất trong nửa sau thế kỉ XVIII bởi Adam Smith và David Hume ở Anh, Turgot và Condorcet ở Pháp, Jefferson ở Mĩ, Humboldt và Kant ở Đức, v.v. Đây là một dự phóng xã hội chủ trương một không gian rộng cho tự do cá nhân, tự do kinh tế, tự do tín ngưỡng, tự do ngôn luận, v.v.; một không gian tự do rộng hơn rất nhiều không gian từng được yêu sách trong quá khứ gần đó.

Dự phóng này (với phần thiết yếu của các cuộc tranh luận và học thuyết đi kèm) đã, và vẫn tiếp tục còn ảnh hưởng lớn đến những ý tưởng mà các nhà cải cách hình dung một “xã hội tốt” phải như thế nào. Đặc biệt dự phóng là nguồn cảm hứng cho các cải cách mà Turgot đã thử nghiệm trong thời gian ngắn ngủi từ 1744 đến 1776 ở cương vị bộ trưởng (bãi bỏ lao dịch, tự do lưu thông ngũ cốc, bãi bỏ các ban quản lí phường hội), các cải cách mà cuộc cách mạng Pháp đã thực hiện trong giai đoạn ôn hoà của nó từ 1789 đến 1791 (bình đẳng về thuế, bãi bỏ thuế quan trong nội địa, v.v.), các thể chế mà một vài trong số mười ba thuộc địa Anh ở Hoa Kì đã thiết lập sau khi giành được độc lập năm 1776 (hiến chương liệt kê các quyền con người, v.v.) cũng như cho các cải cách chính được tiến hành tại Anh sau khi các cuộc chiến tranh của Napoléon kết thúc (đạo luật mới về người nghèo Poor Laws, bãi bỏ luật ngũ cốc Corn Laws, v.v.)

Trong mọi thời kì của lịch sử, con người đã bàn luận về phạm vi cần phải có cho sự tự do. Người ta đã tự hỏi rằng tự do này hay tự do kia là tốt hay xấu, rằng nên trao tự do đó cho nhóm người này hay nhóm người khác. Đó là trường hợp của các cuộc tranh luận lớn ở Tây Ban Nha trong thế kỉ XVI để, chẳng hạn, quyết định thổ dân Da đỏ ở châu Mĩ được có quyền sở hữu hay không, hay các cuộc tranh luận ở Anh và Pháp trong thế kỉ XVII để xét xem là tự do lập luận ủng hộ thuyết vô thần có nên thuộc về khái niệm tự do ngôn luận hay không. Chẳng hạn, Locke không nghĩ rằng phải mở rộng tự do ngôn luận đến thế.

“Một quyển sách đặc biệt sáng rõ, trình bày hai trường phái lớn của chủ nghĩa tự do. Có thể trao tác phẩm dễ đọc và có sức thuyết phục này vào tay mọi người.”

- Alternatives économiques

“… Việc trình bày rõ ràng những trường phái lớn của trào lưu tự do khuyến khích bạn đọc tiếp tục suy tưởng bằng cách tự mình tìm đọc những văn bản lớn được tác giả làm rõ một cách xác đáng.”

- Le Monde

DẪN NHẬP

Cái gọi là “nguyên lí không can thiệp”

Chớ nhầm lẫn ba dòng tư tưởng khác nhau

Một dự phóng cải cách lớn

Phương pháp được vận dụng trong sách này

Về lần xuất bản này

I. CHỦ NGHĨA TỰ DO VÀ CÁC HỌC THUYẾT LỚN VỀ ĐẠO ĐỨC HỌC

Những ý tưởng cơ bản và tính lâu đời của chúng

Các học thuyết quy phạm (normative)

Sự ra đời của chủ nghĩa tự do: ví dụ của chế độ nô lệ

Từ vựng và các khái niệm cơ bản của đạo đức học

II. CHỦ NGHĨA TỰ DO CÔNG LỢI

Một vài hiểu lầm: chủ nghĩa công lợi không phải thế!

“Học thuyết công lợi” theo những người bảo vệ nó: một quan niệm duy nhất

Lí thuyết công lợi về tự do

Hai “nguyên lí về tự do” của John Stuart Mill

Nguyên lí thứ hai của Mill

Học thuyết công lợi theo Rawls

Các phê phán tiêu chí công lợi

III. PHÁP QUYỀN TỰ NHIÊN VÀ CHỦ NGHĨA TỰ DO

Pháp quyền tự nhiên và lí tính con người

Các “quyền con người"

Lãnh địa của tự do

Phê phán học thuyết quyền con người

Vài ví dụ áp dụng hai học thuyết đạo đức

IV. CHỦ NGHĨA TỰ DO CỰC ĐOAN

Thuyết nhất nguyên hay tính độc nhất của tiêu chí đạo đức tối thượng

“Tự do” như là tiêu chí đạo đức tối hậu

Pháp quyền tự nhiên, theo các nhà tự do cực đoan

Khi các nhà tự do cực đoan áp dụng nguyên lí tính hữu ích

Sự hài hoà tự phát của xã hội

V. PHÊ PHÁN CHỦ NGHĨA TỰ DO

Phê phán của phái công lợi đối với chủ nghĩa tự do

Các quyền mới về quyền con người chống chủ nghĩa tự do

Phê phán của Keynes đối với chủ nghĩa tự do

Phê phán marxist đối với chủ nghĩa tự do

Kết luận

BẢNG TRA CỨU

Francisco Vergara sinh năm 1945 tại Santiago (Chile). Là nhà kinh tế và nhà báo, ông là tác giả của nhiều bài viết về kinh tế và triết học trong các tạp chí Pháp và Anglo-saxon.