Dictionarium Annamitico – Latinum

“Từ điển Taberd khởi sự năm 1772, in lần đầu năm 1838 ở ngoại quốc, là một cuốn từ điền cổ quí hiếm. Nó có một vị trí, một giá trị đặc biệt trong kho tàng tiếng Việt, chữ Nôm. Đây là lần in lại đầu tiên sau gần 200 năm, khi cuốn sách cơ hồ không thể tìm thấy nữa.

Trên hành trình trở về với nền văn hóa dân tộc (“quốc học”), trở về với tiếng Việt, chúng ta gặp nhiều công trình nghiên cứu của nhiều người ngoại quốc đã đến Việt Nam – nói rõ hơn là của các giáo sĩ, linh mục phương Tây. Các vị ấy, trước hết do nhu cầu truyền đạo mà đã để tâm và đã bỏ công nghiên cứu rất nhiều về tiếng Việt, về chữ Nôm, chữ Hán; rồi xây dựng nên những Từ điển có giá trị về nhiều mặt. Từ điển A.de.Rhodes (Rome, 1651), Từ điển J.S.Theurel (Ninh Phú, 1877), Từ điển J.F.M.Génibrel (Tân Định, 1898), Dictionarium Annamitico – Latinum của J.L.Taberd (Serampore, 1838)… chính là những công trình như thế.

Nghiên cứu tiếng Việt, văn hóa Việt mà bỏ qua những từ điển này cũng như bỏ qua kho từ vựng chữ Nôm Girolamo Maiorica và các tác gia, tác phẩm gắn với Kitô giáo khác thì vừa phiến diện vừa thiệt thòi. Huống chi, những công trình này thực chất có nhiều công sức của người Việt. Các vị ấy đã cung cấp tư liệu, ý kiến, tham gia làm sách (như trường hợp chủng sinh Philiphê Phan Văn Vinh (về sau được phong Linh mục) đối ới Từ điển Taberd). Vì thế, nói như cách nói của nhà thơ thiên tài Chế Lan Viên (1920 – 1989) thì đó cũng chẳng khác nào những giọt máu hồng của dân tộc ta rơi vãi trên con đường đi tới. Cho nên Trung tâm Nghiên cứu Quốc học chủ trương in lại các tác phẩm này, nhằm bảo tồn và phát huy vốn cổ quý báu, phục vụ cho việc gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, phục vụ cho việc nghiên cứu, việc tìm hiểu tiếng Việt, “thứ của cải vô cùng quý báu” của đất nước ta, nhân dân ta như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói.

Từ vị Annam – Latinh được in lần đầu năm 1838 ở nhà in của J.Marshnam, ở Serampore (Bengale). Theo “Ghi chú…” của Louis Malleret in kèm theo sau đây trong lần in này, thì tại Văn khố Chủng viện của Hội thừa sai Hải ngoại (Sémenaire des Missions Étrangères), đường Du Bac ở Paris, có thủ bản của “Dictionarium Annamitico – Latium” do Giám mục Adran biên soạn. Ở cuối thủ bản, có viết: “Tác phẩm này khởi sự tháng chín năm 1772, được viết xong vào tháng 6 năm sau đó”. Ở mặt sau tờ bìa, có một ghi chú khác do M.Boiret viết như sau: “Tự vị Annam – Latinh. Tác giả MRD Phêrô Joseph Georges Pigneaux, người Pháp xuất thân từ Chủng viện Hội thừa sai Hải ngoại Paris, Giám mục Adran. Đại diện Tông tòa ở Cochinchine, Cambodia và Siam, qua đời ngày 9 tháng 10 năm 1799” (Arch.M.E.Paris.Vol.1060).

Cũng theo L.Malleret, “theo M.G.Taboulet, thủ bản của Dictionarium Annamitico – Latium chỉ là một bản sao chép lại, bản gốc đã bị mất trong một trận hỏa hoạn ở chủng viện giáo phận, mà Đức Giám mục đã cho chuyển dời về miền Cà Mau. Bản văn của Hội Truyền giáo Hải ngoại mang niên đại là năm 1772. Về sau, cũng theo tác giả trên, Giám mục Taberd đã soạn lại tác phẩm, với những ghi chú do vị tiền nhiệm khả kính để lại, và chính thành quả của công việc làm này đã được xuất bản ở nhà in của J.Marshnam, ở Serampore, năm 1838 (…). Khi so sánh với thủ bản gốc của quyển thứ nhất thì thấy rằng (Giám mục Taberd) thay đổi rất ít so với tác phẩm nguyên thủy”.

Như vậy, để khảo cứu văn bản học tường tận hơn nữa, chúng ta phải đến thư viện của Hội thừa sai Hải ngoại Paris để làm một đối chiếu, xác minh. Dù sao, những thông tin sơ bộ mà chúng ta có được là quý giá và đáng tin cậy. Việc trước mắt là phải in lại cuốn Từ điển trên, sau gần hai thế kỷ. Có một câu thành ngữ Latinh nói rằng: “Mỗi cuốn sách có số phận riêng của mình”. Liên hệ câu đó vào cuốn Từ điển này, càng thấy đúng.


Với cuốn từ điển này trong tay, chúng ta sẽ hiểu tiếng Việt, chữ Nôm, hiểu văn hoá quá khứ… tốt hơn, thông tuệ hơn và chúng ta sẽ thấy văn hoá Việt Nam gần gũi, mến yêu hơn”.