Học tập: Kho báu tiềm ẩn - Jacques Delors

HỌC TẬP: KHO BÁU TIỀM ẨN

Báo cáo gửi UNESCO của Ủy ban Quốc tế về Giáo dục cho Thế kỷ XXI

Chủ tịch Ủy ban Jacques Delors

“Học tập: Kho báu tiềm ẩn” được công bố bởi Ủy ban Quốc tế về Giáo dục cho Thế kỷ XXI do Jacques Delors làm Chủ tịch. Điểm nổi bật nhất của cuốn sách là việc xác lập “Bốn cột trụ của giáo dục”: Học để biết, Học để làm, Học để chung sống và Học để làm người. Đây được coi là “kim chỉ nam” cho các cuộc cải cách giáo dục trên toàn thế giới trong nhiều thập kỷ qua.

Cuốn sách gây ấn tượng mạnh mẽ khi định nghĩa lại giáo dục không chỉ là việc trang bị kiến thức để phục vụ kinh tế, mà là một quá trình phát triển toàn diện tiềm năng của mỗi cá nhân – “kho báu” nằm bên trong mỗi con người. Báo cáo nhấn mạnh tầm quan trọng của việc học tập suốt đời trong bối cảnh toàn cầu hóa, nơi con người phải đối mặt với những căng thẳng giữa cái chung và cái riêng, giữa truyền thống và hiện đại. Tác phẩm mang tính nhân văn sâu sắc, coi giáo dục là công cụ hòa bình, giúp hàn gắn những rạn nứt xã hội và thúc đẩy sự hiểu biết giữa các dân tộc.

Nội dung cuốn sách mở đầu bằng việc nhận diện những nghịch lý và thách thức lớn mà nhân loại phải đối mặt khi bước sang thế kỷ XXI, từ sự bùng nổ thông tin, áp lực kinh tế toàn cầu đến những căng thẳng giữa giá trị truyền thống và hiện đại. Trong bối cảnh đầy biến động đó, báo cáo đề xuất một triết lý giáo dục toàn diện dựa trên bốn cột trụ nền tảng, tạo thành một chỉnh thể thống nhất cho sự phát triển con người.

Trước hết, “học để biết” không chỉ dừng lại ở việc tiếp thu tri thức đơn thuần mà là làm chủ các công cụ của sự hiểu biết và rèn luyện khả năng tư duy độc lập để làm nền tảng cho việc tự học. Tiếp theo, “học để làm” nhấn mạnh sự chuyển dịch từ kỹ năng nghề nghiệp hẹp sang năng lực thích ứng, giúp cá nhân có thể xử lý các tình huống phức tạp và làm việc hiệu quả trong môi trường tập thể. Đặc biệt, “học để chung sống” được xem là cột trụ sống còn trong một thế giới nhiều xung đột, hướng con người tới việc thấu hiểu lịch sử, truyền thống và tinh thần của người khác để cùng tạo dựng các dự án chung và hòa bình bền vững. Cuối cùng, “học để làm người” chính là mục tiêu cao cả nhất, giúp mỗi cá nhân phát triển trọn vẹn tiềm năng về thể chất, trí tuệ, thẩm mỹ và đạo đức để trở thành những con người tự chủ và có trách nhiệm.

Xuyên suốt tác phẩm là tư tưởng về giáo dục suốt đời, một khái niệm vượt xa khuôn khổ nhà trường chính quy để kết nối mọi khía cạnh của đời sống xã hội. Báo cáo khép lại với lời kêu gọi mạnh mẽ về sự công bằng trong tiếp cận tri thức, đề cao vai trò của đội ngũ giáo viên và khẳng định giáo dục chính là chiếc chìa khóa để mở ra kho báu tiềm ẩn trong mỗi cá nhân, từ đó kiến tạo nên một tương lai nhân văn hơn cho toàn thế giới.

Mục lục

Lời giới thiệu

Lời tựa

Học tập: Kho báu tiềm ẩn

“Kho báu tiềm ẩn” và sứ mệnh học tập suốt đời

Giáo dục – Một giấc mơ cần thiết

Nhìn về phía trước

Những căng thẳng cần phải vượt qua

Thiết kế và kiến tạo tương lai chung của chúng ta

Học tập suốt đời – Nhịp đập của xã hội

Các chặng đường và những nhịp nối của học tập: Một cách tiếp cận mới

Xác định đúng chiến lược cải cách

Mở rộng hợp tác quốc tế trong “ngôi làng toàn cầu”

PHẦN I: TRIỂN VỌNG

Chương 1: Từ cộng đồng địa phương đến xã hội toàn cầu

Một hành tinh ngày càng đông đúc

Hướng tới toàn cầu hóa hoạt động của con người

Truyền thông toàn cầu

Những khía cạnh đa chiều trong sự phụ thuộc toàn cầu

Một thế giới bất định

Sự kết nối địa phương và toàn cầu

Hiểu biết thế giới, thấu hiểu con người

Gợi ý và khuyến nghị

Chương 2: Từ gắn kết địa phương đến tham gia dân chủ

Giáo dục và cuộc khủng hoảng của sự gắn kết xã hội

Giáo dục và tình trạng bị loại trừ

Giáo dục và các động lực xã hội: Một số nguyên tắc định hướng hành động

Sự tham gia dân chủ

Giáo dục công dân và thực hành quyền công dân

Xã hội thông tin và xã hội học tập

Gợi ý và khuyến nghị

Chương 3: Vai trò của giáo dục: Từ tăng trưởng kinh tế

đến phát triển con người

Bất bình đẳng nghiêm trọng trong tăng trưởng kinh tế

Yêu cầu đối với giáo dục vì mục tiêu kinh tế

Tình trạng phân bổ tri thức không đồng đều

Giáo dục cho phụ nữ – Phương tiện chủ đạo nhằm thúc đẩy phát triển

Cân nhắc về hệ lụy của sự phát triển

Tăng trưởng kinh tế và phát triển con người

Giáo dục vì sự phát triển con người

Gợi ý và khuyến nghị

PHẦN II: NGUYÊN TẮC

Chương 4: Bốn trụ cột của giáo dục

Học để biết

Học để làm

Từ “kỹ năng” đến “năng lực”

“Phi vật chất hóa” lao động và sự trỗi dậy của khu vực dịch vụ

Lao động trong khu vực kinh tế phi chính thức

Học để chung sống, học cách sống cùng người khác

Khám phá người khác

Hướng tới mục tiêu chung

Học để làm người

Gợi ý và khuyến nghị

Chương 5: Học tập suốt đời

Nhu cầu tất yếu cho dân chủ

Một nền giáo dục đa chiều

Thời đại mới, chân trời mới

Giáo dục – Trung tâm của đời sống xã hội

Tìm kiếm sự cộng hưởng trong giáo dục

Gợi ý và khuyến nghị

PHẦN III: ĐỊNH HƯỚNG

Chương 6: Từ giáo dục cơ bản đến giáo dục đại học

Giáo dục cơ bản: Tấm hộ chiếu vào đời

Giáo dục mầm non

Trẻ em có nhu cầu đặc biệt

Giáo dục cơ bản và xóa mù chữ cho người lớn

Sự tham gia và trách nhiệm của cộng đồng

Giáo dục trung học: Bước ngoặt định hình tương lai

Sự đa dạng trong giáo dục trung học

Định hướng nghề nghiệp

Giáo dục đại học và giáo dục suốt đời

Chức năng của giáo dục đại học

Chiếc nôi học tập và cội nguồn tri thức

Giáo dục đại học và những thay đổi trên thị trường lao động

Đại học – Điểm đến rộng mở của văn hóa và học thuật

Giáo dục đại học và hợp tác quốc tế

Kiên quyết xóa bỏ tình trạng học sinh yếu kém

Công nhận các kỹ năng đạt được tiếp theo bằng phương pháp mới

Gợi ý và khuyến nghị

Chương 7: Giáo viên và nỗ lực tìm hướng tiếp cận mới

Cả thế giới bước vào lớp học

Kỳ vọng và trách nhiệm

Dạy học vừa là nghệ thuật vừa là khoa học

Chất lượng của đội ngũ giáo viên

Học cách dạy cái gì và dạy như thế nào

Đội ngũ giáo viên

Nhà trường và cộng đồng

Quản lý nhà trường

Tăng cường sự tham gia của giáo viên vào quá trình ra quyết định

Điều kiện thuận lợi cho hiệu quả giảng dạy

Gợi ý và khuyến nghị

Chương 8: Yếu tố chính trị và lựa chọn đối với giáo dục

Lựa chọn giáo dục chính là lựa chọn xã hội

Nhu cầu giáo dục

Đánh giá và đối thoại công khai

Cơ hội từ đổi mới và phân quyền

Phát huy vai trò các chủ thể trong giáo dục

Khuyến khích quyền tự chủ thực chất

Nhu cầu điều tiết hệ thống tổng thể

Lựa chọn về kinh tế và tài chính

Sức ép tài chính

Định hướng cho tương lai

Khai thác nguồn lực của xã hội thông tin

Công nghệ mới và tác động đối với xã hội và giáo dục

Cuộc tranh luận rộng khắp

Gợi ý và khuyến nghị

Chương 9: Hợp tác quốc tế: Giáo dục ngôi làng toàn cầu

Phụ nữ và trẻ em gái: Bình đẳng giới trong giáo dục

Giáo dục và phát triển xã hội

Biến “hoán đổi nợ” thành cơ hội cho giáo dục

Một “đài quan sát” của UNESCO về công nghệ thông tin cho giáo dục

Từ viện trợ đến quan hệ đối tác

Các nhà khoa học, nghiên cứu và hợp tác quốc tế

Nhiệm vụ mới cho UNESCO

Gợi ý và khuyến nghị

Lời kết

Chất lượng trong giáo dục: Đầu tư vào tài năng con người

Nâng cao chất lượng giáo dục trường học

Hồi sinh tinh thần cộng đồng: Một cái nhìn về vai trò xã hội hóa

của trường học trong thế kỷ tới

Giáo dục ở châu Phi ngày nay

Gắn kết, đoàn kết và loại trừ

Tạo dựng cơ hội

Giáo dục, trao quyền và hàn gắn xã hội

Giáo dục cho một xã hội toàn cầu

Giáo dục cho một thế giới đa văn hóa

Mở rộng tư duy để hướng đến một cuộc sống tốt đẹp hơn cho

tất cả mọi người

Sự tương tác giữa giáo dục và văn hóa đối với phát triển con người

và kinh tế: Một góc nhìn châu Á

Phụ lục

1. Hoạt động của Ủy ban

2. Các thành viên của Ủy ban

3. Nhiệm vụ của Ủy ban

4. Cố vấn danh dự

5. Ban thư ký

6. Các phiên họp của Ủy ban

7. Cá nhân và tổ chức được tham khảo ý kiến

8. Theo dõi và triển khai

Trích đoạn sách:

Ngày nay, chúng ta đang sống trong một thế giới mà dù muốn hay không, vận mệnh của mỗi cá nhân đều ít nhiều được định hình trong một không gian toàn cầu. Chúng ta ngày càng thêm phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế, khoa học, văn hóa và chính trị. Dưới áp lực của các lý thuyết tự do thương mại về mở rộng ranh giới kinh tế và tài chính, cùng với sự tan rã của khối Xô Viết và sự hỗ trợ đắc lực của công nghệ thông tin tiên tiến, sự phụ thuộc này đã trở nên sâu sắc ngay từ trong quá trình mở cửa. Việc gia tăng mức độ phụ thuộc, trong khi vẫn khiến người dân nói chung cảm thấy mơ hồ và bối rối, đã là vấn đề khiến các nhà lãnh đạo phải đối diện từng ngày. Và khi chính các nhà lãnh đạo cũng cảm nhận sâu sắc rằng việc quan hệ quốc tế ngày nay cũng đang được toàn cầu hóa là một minh chứng rõ nét cho xu thế phụ thuộc. Sự xuất hiện của thế giới mới - vừa khó nắm bắt, lại càng khó để dự đoán - đang tạo ra một bầu không khí bất ổn, thậm chí lo ngại đối với mọi người. Điều đó khiến cho nỗ lực tìm kiếm một cách tiếp cận toàn cầu thực sự đối với các vấn đề toàn cầu ngày càng trở nên dè dặt hơn, bất chấp những triển vọng tiềm năng của nó.

-Từ cộng đồng địa phương đến xã hội toàn cầu

Sự sụp đổ của một số chế độ toàn trị có thể được ca ngợi một cách chính đáng như một bước tiến trên con đường hướng tới tự do và dân chủ, nhưng chặng đường phía trước vẫn còn dài. Các nhà quan sát gặp nhiều nghịch lý khi phát hiện vô số hiểm họa mà thế giới sẽ phải đối mặt trong tương lai, đó là khi quyền lực toàn trị đã bị lung lay nhưng hệ quả của nó vẫn tồn tại dai dẳng. Cùng lúc, chúng ta đồng thời chứng kiến sự suy yếu của vai trò quốc gia - dân tộc và sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc dưới nhiều hình thức. Trong khi đó, hòa bình giờ đây không còn là điều bất khả thi như trong thời Chiến tranh Lạnh, còn chiến tranh lại dường như không phải là điều quá khó xảy ra.

-Một thế giới bất định

Một nguyên tắc nền tảng của giáo dục là tôn trọng sự đa dạng và tính cá thể. Nguyên tắc này đòi hỏi phải loại bỏ mọi hình thức giảng dạy rập khuôn. Ở các hệ thống giáo dục chính quy, trẻ em thường bị uốn vào một khuôn mẫu chung cả về văn hóa lẫn trí tuệ, trong khi những tài năng cá nhân phong phú và riêng biệt của các em không nhận được sự quan tâm đúng mực. Chính vì thế, giáo dục chính quy thường bị phê phán một cách chính đáng là đang kìm hãm sự phát triển toàn diện của mỗi cá nhân. Hệ thống này quá nhấn mạnh vào việc phát triển tri thức trừu tượng mà xem nhẹ những phẩm chất quan trọng khác, như trí tưởng tượng, khả năng giao tiếp, tố chất lãnh đạo, cảm quan thẩm mỹ, đời sống tinh thần, hoặc các kỹ năng thủ công. Ngay từ khi mới sinh, mỗi đứa trẻ đều mang trong mình những đặc điểm và năng khiếu bẩm sinh riêng biệt. Vì thế, không phải tất cả các em đều hưởng lợi một cách như nhau từ những nguồn lực giáo dục của cộng đồng. Thậm chí, nếu trường học không phù hợp với tài năng riêng, khát vọng riêng của mình, các em có nguy cơ bị bỏ lại phía sau và không theo kịp tiến trình phát triển.

-Giáo dục và tình trạng bị loại trừ

Dưới áp lực của tiến bộ công nghệ và hiện đại hóa, giáo dục bị đặt trước những yêu cầu bức thiết nhằm đào tạo nhân lực đáp ứng mục tiêu tăng trưởng kinh tế. Nhưng yêu cầu này không ngừng tăng lên tại hầu hết các quốc gia trong giai đoạn được xem xét. Các báo cáo nghiên cứu quốc tế thường xuyên đưa ra các phân tích, so sánh làm sáng tỏ vai trò quan trọng của nguồn nhân lực đối với việc nâng cao năng suất . Mối liên hệ hiển nhiên giữa tiến bộ kỹ thuật và chất lượng tham gia của con người càng thúc đẩy nhu cầu cấp bách đối với giáo dục, với mục tiêu đào tạo các chủ thể kinh tế có khả năng ứng dụng công nghệ để đổi mới và sáng tạo. Hệ thống giáo dục đứng trước kỳ vọng phải đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế, bằng cách đào tạo kỹ năng mới cho nguồn nhân lực. Giáo dục giờ đây không chỉ đơn thuần là thực hiện nhiệm vụ tối thiểu trong việc dạy học và dạy nghề, mà còn phải đào tạo các nhà khoa học, chuyên gia trình độ cao và những người phát minh đổi mới.