Một Đêm Duy Nhất

Năm 1891, lần đầu tiên Tagore xuất hiện với tư cách là một nhà văn viết truyện ngắn, với hai tác phẩm Ông chủ bưu điện và Sự trở lại của Khobababur. Cả hai tác phẩm đều viết bằng tiếng Bengali. Theo cách nói của nhà văn Salman Rushdie, đây có thể xem là một ngoại lệ. Bởi lẽ, có một thực tế là nếu trong thơ ca, các ngôn ngữ Ấn Độ như Sanskrit, Bengali, Hindu, Urdu... đã có những thành tựu rực rỡ, thì ở văn xuôi, lại hoàn toàn ngược lại. Trước Tagore, cùng thời với Tagore, dường như chưa có nhà văn nào ở Ấn Độ thành công với những tác phẩm văn xuôi viết bằng ngôn ngữ bản địa, ngay cả sáng tác của B. Bankim Chandrra. Tập truyện Một đêm duy nhất giới thiệu đến độc giả những truyện ngắn hay nhất của Tagore về đề tài người phụ nữ Ấn Độ trong hôn nhân. Dưới chế độ hà khắc với những quan niệm tín ngưỡng, tập tục cổ hủ, người phụ nữ Ấn Độ hầu như không có quyền quyết định bất cứ điều gì, kể cả mạng sống của mình. Qua văn chương, Tagore đã thừa nhận quyền lên tiếng của người phụ nữ và thừa nhận sự đấu tranh của họ trước những tủi nhục bằng sự chia sẻ, cảm thông sâu sắc...

Một đặc điểm nổi bật trong các truyện ngắn Tagore là thường có sự lồng ghép, đan cài các yếu tố thực, hư. Những mô-tuýp trong truyện kể dân gian, những huyền thoại tôn giáo hay những yếu tố bất ngờ ngẫu nhiên xuất hiện nhiều trong tác phẩm Tagore. Nó thường giữ một vị trí quan trọng trong việc tổ chức cốt truyện. Đây không chỉ là biện pháp kỹ thuật mà còn thể hiện một cách nhìn cuộc sống của R. Tagore. Với ông, cuộc sống là dòng chảy tự nhiên giữa quá khứ và hiện tại; là sự hoà trộn giữa cái có thể và cái không thể; giữa bên trong và bên ngoài, linh hồn và thân xác.

Rất nhiều truyện ngắn của Tagore được kết cấu theo hình thức “truyện không có chuyện”. Sự kiện, chi tiết, hành động nhân vật không đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của mạch truyện và chuyển tải chủ đề tư tưởng. Thay vào đó là sự vận động của thế giới nội tâm nhân vật với những biến thái tế vi trong tâm hồn, được bao bọc trong một thế giới thiên nhiên nguyên sơ với tiết tấu chậm rãi trong giọng điệu trần thuật... Chính nét độc đáo này đã phần nào khẳng định vị thế của Tagore trong nền văn chương của Ấn Độ nói riêng và văn chương nhân loại nói chung.

Rabindranath Tagore, hay Rabindranath Thakur (6 tháng 5 năm 1861 - 7 tháng 8 năm 1941) là một nhà thơ Bengal, triết gia Bà La Môn và nhà dân tộc chủ nghĩa được trao Giải Nobel Văn học năm 1913, trở thành người châu Á đầu tiên đoạt giải Nobel. Tagore sinh tại Kolkata, Tây Bengal, Ấn Độ trong một gia đình trí thức truyền thống ở nhiều lĩnh vực. Mặc dù thơ chiếm ưu thế trong sự nghiệp của Tagore với hơn 1.000 bài (50 tập thơ) - bắt đầu từ việc năm 14 tuổi ông được đăng bài thơ "Tặng hội đền tín đồ Ấn Độ giáo", ông cũng để lại nhiều tiểu thuyết (12 bộ dài và vừa), luận văn, hàng trăm truyện ngắn, kí, kịch (42 vở), 2000 tranh vẽ,... Không kém phần nổi tiếng trong số các tác phẩm của ông là hơn 2.000 bài hát, ngày nay được gọi là Rabindra Sangeet và được xem là kho tàng văn hoá Bengal, ở cả Tây Bengal thuộc Ấn Độ lẫn Bangladesh, liên quan sâu sắc tới mọi lĩnh vực.

Tagore rất nhạy cảm với các sự kiện thế giới xảy ra trong thời đại của mình và biểu hiện niềm đau cũng như nỗi thất vọng đối với chiến tranh. Ông luôn khao khát nền hoà bình cho thế giới. Các chuyến đi vòng quanh thế giới - trong đó có Việt Nam, của Tagore đã mài dũa sự am hiểu các đặc trưng đa dạng của ông về các nền văn minh và dân tộc. Ông được xem là ví dụ điển hình cho sự kết hợp tinh tế của phương Đông và phương Tây trong văn chương. Tagore có vai trò to lớn không chỉ đối với Ấn Độ mà cả thế giới nói chung. Người dân Ấn Độ tôn vinh, gọi Tagore là "Gurudev" - Thánh sư.